Thi Luaät

 

Ñeå giuùp caùc baïn treû thoâng hieåu nhöõng caùi hay, caùi ñeïp cuûa thi ca Vieät Nam, ñaëc bieät laø thô môùi, VSA xin coáng hieán caùc baïn moät baøi vieát ngaén toùm löôïc quy luaät cuûa nhöõng theå thô phoå thoâng VN. Hy voïng nhôø ñoù maø caùc baïn coù theå saùng taùc vaø cuøng goùp tay giuùp duy trì vaên hoùa Vieät. Nhieàu tin lieäu quyù baùu trong ñaây ñöôïc daãn töø hai quyeån saùch Luaät thô Môùi vaø Tieáng Vieät Tuyeät Vôøi. VSA  chaân thaønh caûm ôn caùc vò taùc giaû.

Söï phoái trí thanh vaø aâm

Loaïi thanh

Teân caùc thanh

Daáu chæ thanh

Chua theâm

Baèng

phuø bình thanh
traàm thöôïng thanh

khoâng coù daáu
daáu huyeàn

 

Traéc

phuø thöông thanh
traàm thöông thanh
phuø khöù thanh
traàm khöù thanh

ngaõ (~)
hoûi (?)
saéc (')
naëng (.)

 

phuø nhaäp thanh
traàm nhaäp thanh

saéc (')
naëng (.)

rieâng cho caùc tieáng
ñaèng sau coù phuï aâm
ch, p, vaø t

Heä thoáng thanh trong tieáng Vieät (Vieät Nam Vaên Hoïc Söû Yeáu, Döông Quaûng Haøm)


Bình laø baèng phaúng, ñeàu ñeàu, bình thöôøng; traéc laø nghieâng leäch. AÂm thanh ñang ôû möùc bình thöôøng (bình thanh) chôït boång leân cao hay ñoå xuoáng thaáp hôn (traéc thanh).

Neáu löïa töø sao cho coù aâm vaø thanh töông hôïp thì khi ñoïc leân seõ nghe eâm tai, ta goïi lôøi vaên coù vaàn. Hai tieáng vaàn vôùi nhau khi coù aâm töông töï vaø coù cuøng thanh (hoaëc laø cuøng bình thanh hoaëc laø cuøng traéc thanh). Trong thô, vaán ñeà hôïp vaàn laø ñieàu coát yeáu. Söï phoái trí aâm thanh nhòp ñieäu laø yeáu toá cô baûn cuûa thô.

1. Vaàn coù 2 thöù:

a. bình: nhöõng chöõ khoâng daáu hoaëc daáu huyeàn — hai, haøi

b. traéc: nhöõng chöõ coù daáu hoûi, ngaõ, saéc, naëng — haûi, haõi, haùi, haïi

Tieáng bình khoâng vaàn vôùi tieáng traéc: hai khoâng vaàn vôùi haûi.

      Cuøng troâng maø laïi cuøng chaúng thaáy
      Thaáy xanh xanh nhöõng maáy ngaøn daâu
      Ngaøn daâu xanh ngaét moät maøu
      Loøng chaøng, yù thieáp, ai saàu hôn ai?

Nhöõng tieáng "thaáy", "maáy" cuøng phaùt ra moät aâm "aây" cuøng gieo traéc thanh. Nhöõng tieáng "daâu", "maøu", "saàu" coù aâm "aâu" vaø "au" töông töï, cuøng gieo bình thanh. Taát caû töøng caëp moät nhö theá goïi laø vaàn vôùi nhau.

2. Vaàn theå giaøu hay ngheøo:

a. vaàn giaøu: nhöõng tieáng coù cuøng aâm vaø thanh
Phöông, söông, cöôøng, tröôøng — vaàn traéc giaøu
Thaùnh, caûnh, laõnh, aùnh — vaàn baèng giaøu

b. vaàn ngheøo: ñoàng thanh nhöng vôùi aâm töông töï
Minh, khanh, huyønh, hoaønh — vaàn baèng ngheøo
Meán, leõn, quyeän, heån — vaàn traéc ngheøo

3. Trong thô Vieät, coù 2 caùch gieo vaàn

a. Gieo vaàn ôû giöõa caâu:
Tieáng cuoái cuûa caâu treân vaàn vôùi moät tieáng naèm beân trong caâu döôùi. Nhö trong theå thô luïc baùt, tieáng cuoái caâu luïc vaàn vôùi tieáng 6 caâu baùt theo sau.

Ngöôøi ñaâu gaëp gôõ laøm chi
Traêm bieát coù duyeân gì  hay khoâng.

              Nguyeãn Du

b. Gieo vaàn ôû cuoái caâu:
Caùc tieáng cuoái caâu vaàn vôùi nhau.

Vaàn tieáp: caùc caëp traéc baèng xen keõ tieáp nhau

      Böõa nay laïnh maët trôøi ñi nguû sôùm,
      Anh nhôù em, em hôõi! Anh nhôù em.
      Khoâng gì buoàn baèng nhöõng buoåi chieàu eâm,
      Maø aùnh saùng ñeàu hoøa cuøng boùng toái.
      Gioù löôùt thöôùt keùo mình qua coû roái;
      Vaøi mieáng ñeâm u uaát laån trong caønh;
      Maây theo chim veà daõy nuùi xa xanh
      Töøng ñoaøn lôùp nhòp nhaøng vaø laëng leõ.
      Khoâng gian xaùm töôûng saép tan thaønh leä.

              Xuaân Dieäu

Vaàn treùo: Trong thi ñoaïn boán caâu, tieáng cuoái caâu 1 vaàn vôùi caâu 3 vaø tieáng cuoái caâu 2 vaàn vôùi caâu 4.

      Moãi naêm hoa ñaøo nôû
      Laïi thaáy oâng ñoà giaø
      Baøy möïc taøu giaáy ñoû
      Beân phoá ñoâng ngöôøi qua

      Vuõ Ñình Lieân

Nhieàu khi chæ caàn tieáng cuoái caâu 2 vaàn vôùi caâu 4 thoâi.

      Xa quaù roài em ngöôøi moãi ngaû
      Beân naøy ñaát nöôùc nhôù thöông nhau
      Em ñi aùo moûng buoâng hôøn tuûi
      Doøng leä thô ngaây coù daït daøo?

              Quang Duõng

Vaàn oâm: Trong thi ñoaïn boán caâu, tieáng cuoái caâu 1 vaàn vôùi caâu 4 vaø tieáng cuoái caâu 2 vaàn vôùi caâu 3. Vaàn traéc oâm vaàn baèng, hay ngöôïc laïi.

      Naéng Saøi Goøn anh ñi maø chôït maùt
      Bôûi vì em maëc aùo luïa Haø Ñoâng
      Anh vaãn yeâu maøu aùo aáy voâ cuøng
      Thô cuûa anh vaãn coøn nguyeân luïa traéng

              Nguyeân Sa

Vaàn ba tieáng: Trong thi ñoaïn boán caâu, tieáng cuoái caâu 1, 2 vaø 4 vaàn vôùi nhau. Caâu 3 khaùc vaàn.

      Ñöa ngöôøi ta khoâng ñöa qua soâng
      Sao coù tieáng soùng ôû trong loøng?
      Boùng chieàu khoâng thaém khoâng vaøng voït
      Sao ñaày hoaøng hoân trong maét trong?

              Thaâm Taâm

Saùch baùo tham khaûo:

Luaät Thô Môùi, Nguyeãn Ñình Tuyeán
Nghó Veà Thô, Nguyeãn Höng Quoác
Thi Nhaân Vieät Nam, Hoaøi Thanh & Hoaøi Chaân
Tieáng Vieät Tuyeät Vôøi, Ñoã Quang Vinh
Tìm Thô Trong Tieáng Noùi, Ñoã Quyù Toaøn
Vaên Hoïc Vieät Nam